Utangulizi
Katika miaka ya hivi karibuni, uelewa kuhusu afya ya akili umekua kwa kiasi kikubwa nchini kwetu. Hata hivyo, bado kuna mkanganyiko mkubwa katika jamii kuhusu majukumu ya wataalamu wa afya ya akili. Wengi wetu tunadhani neno "mwanasaikolojia" na "daktari wa akili" yanamaanisha kitu kimoja. Kutofahamu vizuri majukumu yao kunaweza kusababisha mtu kwenda kwa mtaalamu asiyesahihi na kukosa tiba anayohitaji. Hebu tuwaangalie kwa ukaribu.
Maudhui: Majukumu na Tofauti zao Kuu
1. Mwanasaikolojia (Psychologist)
Mwanasaikolojia ni mtaalamu wa tabia za binadamu, hisia, na michakato ya kiakili. Yeye hajasomea udaktari wa binadamu (Medical School), bali amebobea katika sayansi ya saikolojia (ngazi ya Shahada, Uzamili, au Uzamifu).
- Mbinu ya Matibabu: Mwanasaikolojia hatibu kwa kutumia vidonge au sindano. Silaha yake kubwa ni Tiba ya Mazungumzo (Psychotherapy / Talk Therapy), kama vile Cognitive Behavioral Therapy (CBT).
- Kazi Zake Kuu:
- Kusaidia watu kuelewa mifumo ya fikra zao na jinsi inavyoathiri tabia zao.
- Kutoa ushauri wa kisaikolojia (Counseling) juu ya namna ya kukabiliana na matukio magumu kama kufiliwa, talaka, au msongo wa mawazo wa kawaida.
- Kufanya vipimo vya kisaikolojia (Psychological Assessments) ili kugundua changamoto za ujifunzaji au utu wa mtu (personality traits).
2. Daktari wa Magonjwa ya Akili (Psychiatrist)
Daktari wa magonjwa ya akili (magonjwa ya akili/magonjwa ya mfumo wa neva) ni Daktari kamili wa Matibabu (Medical Doctor - MD). Amemaliza masomo ya udaktari mkuu wa binadamu na kisha akasomea ubingwa (Specialization) wa utambuzi na matibabu ya magonjwa ya akili.
- Mbinu ya Matibabu: Kwa sababu anaangalia afya ya akili kupitia kemia ya ubongo na biolojia ya mwili, mbinu yake kuu ya matibabu ni Dawa za Hospitali (Pharmacotherapy) kama vile dawa za kurekebisha hisia (Antidepressants) au dawa za kutuliza akili (Antipsychotics).
- Kazi Zake Kuu:
- Kupima, kugundua, na kutibu matatizo makubwa ya akili yanayohitaji uingiliaji wa kikemia (kama vile Schizophrenia, Bipolar Disorder, na Sonona kali).
- Kufanya vipimo vya maabara (kama vipimo vya damu au brain scans) ili kuona kama kuna ugonjwa mwingine wa kimwili unaosababisha mtu kachanganyikiwa.
- Kusimamia na kurekebisha dozi za dawa kulingana na maendeleo ya mgonjwa.
Wanafanya Kazi Vipi Pamoja? (The Teamwork)
Katika kliniki nyingi za afya ya akili, wataalamu hawa wawili hufanya kazi kama timu moja.
Mfano: Mgonjwa mwenye sonona kali (Severe Depression) anaweza kumuona Daktari wa Magonjwa ya Akili ili kupewa dawa zitakazotuliza kemia ya ubongo wake na kumfanya aweze kufikiri sawa sawa. Baada ya hapo, mgonjwa huyo anaenda kwa Mwanasaikolojia kufanya tiba ya mazungumzo ili kujifunza mbinu za kiakili za kuzuia sonona hiyo isirudi tena.
Fact Check (Ukweli na Uongo)
- Uongo: "Ukienda kumuona Mwanasaikolojia au Daktari wa Akili, ina maana wewe ni 'mwenda wazimu' (kichaa)."
- Ukweli: Huu ni unyanyapaa wa kizamani. Watu wengi wanaenda kwa wataalamu hawa kwa sababu ya msongo wa mawazo wa kazini, matatizo ya ndoa, wasiwasi wa kawaida, au kukosa usingizi. Ni ishara ya ujasiri na kujali afya yako, si ukichaa.
- Uongo: "Mwanasaikolojia anaweza kukuandikia cheti cha dawa za dharura za kutuliza akili pindi unapozidiwa."
- Ukweli: Kisheria, mwanasaikolojia haruhusiwi kabisa kuandika cheti cha dawa (prescription) kwa sababu yeye si daktari wa dawa. Ukihitaji dawa, mwanasaikolojia atakuelekeza kwa Daktari wa Magonjwa ya Akili (Psychiatrist).
- Uongo: "Dawa za magonjwa ya akili zinakufanya uwe teuzi (addicted) na zinalewesha maisha yako yote."
- Ukweli: Dawa za kisasa za magonjwa ya akili zikitumiwa chini ya uangalizi sahihi wa Daktari wa Magonjwa ya Akili ni salama na hazileweshi. Zinalenga kurudisha usawa wa kikemia mwilini na mgonjwa anaweza kuziacha taratibu pindi akili ikitengemaa.
Hitimisho: Je, Uende kwa Nani?
- Kama unajisikia una msongo wa mawazo, una changamoto kwenye mahusiano, unawaza sana, au unapitia kipindi kigumu cha kihisia lakini bado unaweza kufanya kazi zako, anza kwa kumuona Mwanasaikolojia.
- Kama unahisi hisia zako zimevurugika kiasi cha kushindwa kufanya kazi kabisa, unasikia sauti za watu wasiokuwepo (hallucinations), au una hofu zilizopitiliza zinazokuzuia kutoka nje, unapaswa kumuona Daktari wa Magonjwa ya Akili.
